Waarom buizen?
Buizenversterkers klinken anders als een transistor versterker.Een vande meest gebruikte termen om buizen geluid te kenmerken is warm. Dat klopt eigenlijk maar half.Goede buizenversterkers leggen zeker geen verhullend en warm dekentje over opnames heen. Laat staan dat ze dingen mooier laten klinken dan ze op de plaat staan. Een ander vooroordeel over buizen is dat ze sterk vervormen en dat daar de warmte vandaan komt. Een buizenversterker die vervormt klinkt nog steeds als versterker die vervormt. Niet goed dus. Zij het een stuk minder krasserig als een transistor versterker die aan het vervormen is.
Sterk overdreven zou je de klank van transistor versterkersten opzichte vanbuizenversterkers zo kunnen kenmerken. Waarbij ik wil opmerken dat er zowel aan de transistorkant als buiskant positieve uitzonderingen zijn.
Buizenversterker
+ ruimtelijkeheid
+ natuurlijker midden en hoogweergave
+ emotionelere weergave.
- lastiger te matchen met luidsprekers
- verkeerde speakermatch kan voor ongecontroleerde bas zorgen.
Transistorversterker
+ meer controle over het laag
+ meer vermogen over het algemeen
+ makkelijker te matchen met uiteenlopende luidsprekers
- kan krasserig klinken in het mid en hoog
- geluid plakt wat eerder aan de luidsprekers
Matchen?
Met matchen wordt bedoelt hoe goed het klikt tussen de versterker en de luidsprekers. Stel je kleine luidsprekers voor met een zeer laag rendement in een zeer grote kamer. Dat werkt niet goed samen met een hele kleine buizenversterker met een Watt of 5. Een mismatch dus. Een mismatch kan je met een transistorversterker overigens net zo makkelijk maken.
dB's & Watten
Een luidspreker met een hoog rendement heeft minder versterker vermogen nodig om eenzelfde geluidsnivo te halen als een luidspreker met een lager rendement. Op papier dus een prima match met een buizenversterker. Elke 3 dB extra rendement die een luidspreker levert staat voor een verdubbeling aan afgegeven geluid. 85 dB is een geluidsnivo dat je veel terug ziet als luisteraars aan het meten gaan in de woonkamer. Dat is aardig luid. In onderstaande tabel zie je hoeveel vermogen nodig is om dat nivo in de huiskamer te behalen met diverse luidsprekers.
Rendement luidspreker & benodigd vermogen voor 85 dB
82 dB luidsprekers32 Watt
85 dB luidsprekers16 Watt
88 dB luidsprekers8 Watt
91 dB luidsprekers4 Watt
94 dB luidsprekers2 Watt
97 dB luidsprekers 1 Watt
100 dB luidsprekers0.5 Watt
103 dB luidsprekers0.25 Watt
*De tabel is berekend voor een luisterafstand van 3 meter van de stereo speakers. Elke meter extra afstand van de speakers verlies je 6 dB. Zit je op twee meter afstand? Dan win je 6 dB.
De dB race
Het rendement dat veel fabrikanten opgeven voor hun luidsprekers is helaas vaak te hoog. Dat gaat soms op het koddige af. Zeker als je de natuurkundige wetten erachterkent.Een 20 cm bas kan niet en een rendement van 98 dB hebben en een laag dat tot 30 Hz doorloopt. Dat sluit elkaar uit. Of het een of het ander. Zonder een zware konus kom je niet zo laag en met een zware konus kan je nooit een zo hoog rendement halen. Iets om rekening mee te houden. Een match op papier kan in de praktijk tegenvallen.
Speaker matches voor de verschillende Yarlands
We gaan hierbij uit van een gemiddelde woonkamer met 40 m2 oppervlakte. Is je luisterruimte 20 m2? Mag je er gerust 3 dB afhalen. Draai je hard of is je luisteruimte veel groter? Neem dan speakers met minstens 3dB meer rendement.
FV35A rendement speakers > 95 dB
FV34CIIISA rendement speakers >88 dB (Beluga)
FV34AIIISA rendement speakers > 90 dB (Beluga)
FV34BSA rendement speakers >85 dB (Azumi & Beluga)
Pro88IISA rendement speakers > 85 dB (Azumi & Beluga)
Zie bovenstaande tabel als een handreiking. Niet als de absolute waarheid. Naast het rendement spelen nog andere zaken mee. Onder andere het impedantie verloop wat bepaalt hoe makkelijk de speaker aan te sturen is. Veel wilde pieken en dalen in het impedantie verloop is hard werken voor een buizenversterker.
Push Pull of Single Ended?
Wat is nu het verschil tussenpush pull versterkers en de single ended versies? Zonder in te gaan op de technische achtergrond. Dit zijn de klankmatige verschillen: Single ended: klinkt rustiger, ruimtelijker en heeft wat meer moeite om speakers aan te sturen die een lastige impedantie hebben. Single Ended versterkers hebben over het algemeen minder vermogen.Push Pull: meercontrole en grip,tikje ruwer klinkend als een Single ended versterker. Push Pull versterkers stellen minder eisen aan de gebruikte transformatoren en zijn zodoende goedkoper te fabriceren.
Bias
Buizen verlopen langzaam van waarde. Dat is de reden dat ze af en toe gebaised moeten worden. Hier volgt een foto verhaal hoe je je versterker biased.
Buizen levensduur,bias en tuberollen
Buizen slijten langzaam. De gemiddeld levensduur van een eindbuis is zo rond de 5000 uur. Een voorbuis gaat zon 10.000 uur mee. De buizen die bij elke Yarland meegeleverd worden zijn in de fabriek gebiased op de versterker. Ze zijn 48 uur ingespeeld. Een nieuwe Yarland versterker hoeft pas na een maand zijn eerste bias beurt te ondergaan. Daarna biasen per half jaar. Chineze buizen hebben deels ten onrechte een slechte naam. De met de Yarlandsmeegeleverde Shuguang buizen vormen een prima basis om te beginnen en zijn zeker klankmatig niet slecht. Toch valt er bij sommige modellen te winnen door te tuberollen, zoals het verwisselen van buizen zo fraai heet in het Engels. Natuurlijk hebben we zelf ook al het een en ander geprobeerd in de verschillende Yarlands. We willen je eigenlijk aanraden om eerste de meegeleverde buizen een goed in te spelen. En met de klank van de versterker zoals we hem leveren goed bekend te raken, voor je aan het buizenwisselen slaat. Je kunt kiezen voor leverbare buizen of al dan niet ten onrechte dure new old stock (NOS) buizen. Let erop dat je matched pairs koopt voor een single ended versterker en matched quads voor een push pull versterker. Onze sterk persoonlijke ervaringen tot nu toe per model:
FV34CIIISA:
Standaard 6N3 voorbuizen: prima geluid, analytisch,dynamisch
NOS JAN GE 5670 duffer en minder controle
NOS Bendix 2C51: warmer en meer detail, zeer fraai
NOS Russisch: kleine verbetering tov de meegeleverde buis
Standaard EL84 eindbuizen: prima geluid, analytisch, dynamisch
NOS Philips Miniwatt EL84: warmer en meer detail, zeer fraai
JJ EL 84: harder en scheller
FV34AIIISA:
Standaard 6N3 voorbuizen: prima geluid, analytisch,dynamisch
NOS JANGE 5670: duffer en minder controle
NOS Bendix 2C51: warmer en meer detail, zeer fraai
NOS 6N3 Russisch: kleine verbetering tov de meegeleverde buis
Standaard EL34 eindbuizen: prima geluid, analytisch, dynamisch
JJ EL 34: Meer detail zonder vervelend te worden. Verder doorlopende hoog en laagweergave.
FV34BSA:
Standaard 6N3 voorbuizen: prima geluid, analytisch,dynamisch
NOS JAN GE 5670: duffer en minder controle
NOS Bendix 2C51: warmer en meer detail, zeer fraai
NOS 6N3 Russisch: kleine verbetering tov de meegeleverde buis
Standaard EL34 eindbuizen: prima geluid, analytisch, dynamisch
JJ EL 34: Meer detail zonder vervelend te worden. Verder doorlopende hoog en laagweergave.
Pro88IISA
Standaard 6N8P voorbuizen: prima geluid
NOS Tungsol 6N8P: ruimtelijker en natuurlijker, meer dynamiek,
Standaard JJ KT88 eindbuizen: prima geluid, analytisch, dynamisch.
Shuguang KT88: schril en wat krasserig.
Let er op dat de een zijn schril de ander zijn analytisch en helder kan zijn.
Bias for Yarland Pro88IISA:
- put your multimeter on DC voltage measurement.
- choose a range of about 200V on your multimeter (we'll go lower after everything is ok)
- put the black probe of the multimeter on the 'earth' symbol (next to the adjust opening)
- put the red probe (+) on one of the measuring points (says 0,42V)
- turn on the amplifier, after the tubes warm up, you'll see a rising
voltage on your display, as stated on the amplifier this should be 0,42V and indicates that 42mA is running through the tube.
- adjust your multimeter, until you have to digits behind the comma (20V range)
- turn the adjust screw, until your multimeter reads 0,42V, DO NOT let the voltage go above 0,5V
- put the red probe in the other test point, and see how that reads (the amplifier can only adjust 2 tubes at the same time, so if the tubes are a little different, they will test a little different, try to find a setting, where both tubes are as close to 0,42V as possible, without one of the tubes exceeding 0,5V)
- give it some time, and the redo the measurement, you'll see that after a few times the tubes 'settle'
- repeat the measurements, after 1 day, then 1 week, then 1 month, and further once per half year.
Bias voltages Yarland amplifiers:
FV34AIIISA with EL34/ BIAS voltage is 0.65v to 0.7v.
FV34AIIISA with KT88/ BIAS voltage is 0.70v to 0.75v.
FV34BSA with EL34/ BIAS voltage is 0.30v to 0.32v.
FV34BSA with KT88/ BIAS voltage is 0.35v to 0.38v.
PRO88IISA with KT88/BIAS,The voltage is 0.35v to 0.38v.
No need to Bias these amplifier models/ autobias:
FV34CIIISA
P100
PM7
For reference only:
Aone with KT66/ BIAS voltage is 0.35v to 0.38v.
PRO845 with 845/BIAS,The voltage is 0.65v to 0.70v.
M34 with EL34/BIAS,The voltage is 0.30v to 0.32v.
M34 with KT66/BIAS,The voltage is 0.35v to 0.38v.
Coming soon photo story: how to bias a tube amplifier.
Also coming as an accesoire: an affordable simple multimeter.